Sinan Meydan; Cumhuriyeti daha doğarken boğmayı amaçlayan Şeyh Sait İsyanı sırasında asker-sivil şehitlerimiz vardı. O şehitlerimizden biri de Lice’de, isyancılar tarafından vahşice katledilen Mehmet Zeki Dündaralp öğretmendi.
“Asiler Lice’ye gelince genç muallimin (öğretmenin) Kale Mahallesi’ndeki evine gidiyorlar. Kendisini aşağı indirip kapısının önünde öldürüyorlar, sokaklarda sürüklüyorlar…” (Naşit Hakkı, Vakit, 17 Mayıs 1925)
Cumhuriyeti daha doğarken boğmayı amaçlayan Şeyh Sait İsyanı sırasında asker-sivil şehitlerimiz vardı. O şehitlerimizden biri de Lice’de, isyancılar tarafından vahşice katledilen Mehmet Zeki Dündaralp öğretmendi.
Savcı Süreyya Bey, Şey Sait İsyanı Davası’nın açıklamasında Şeyh Sait’i şöyle tanımlamıştı: “Şeyh Sait Efendi, yüzlerce, binlerce askerin, halkın, ibadın (ibadet edenlerin) malını, hayatını yok eden hareketi (Şeyh Sait İsyanı’nı) fiilen idare etmiş, hepsine emretmiş, mürted, muannit (inatçı) vatan hainidir.” Savcının bu değerlendirmesine göre Şeyh Sait İsyanı “yüzlerce, binlerce askerin, halkın” hayatını yok etmişti.
İstiklal Mahkemesi de 28 Haziran 1925 tarihli gerekçeli kararında, din ve şeriat araç yapılarak, “gerçekte bağımsız bir Kürdistan kurma” amacına yönelik olan Şeyh Sait İsyanı’nın devam ettiği sürede birçok şehir, kasaba ve köyü, devletin asker ve polis kuvvetleri ile kanlı bir çatışma ve çarpışma yapmak suretiyle işgal ederek ve hatta Diyarbakır’ı kuşatarak “birçok suçsuz asker, subay ve vatandaşı öldüren ve yaralayan”, yağma, hırsızlık yapan ve yaptıran 81 sanıktan 47’sinin idama mahkûm edildiği belirtilmişti. İstiklal Mahkemesi kararına göre Şeyh Sait İsyanı’nda isyancıların “birçok suçsuz asker, subay ve vatandaşı öldürdüğü ve yaraladığı” belirtilmişti.
Piyade Üsteğmen Erzurumlu Mehmet Seyfettin, Kaymakam Filibeli Hüseyin ve Bingöl Merkez Başöğretmeni Mehmet Zeki Dündaralp o şehitlerdendi. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, 12 Nisan 1925 ve 13 Mayıs 1925 tarihli ve Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal (Atatürk) imzalı Bakanlar Kurulu kararlarıyla Şehit Kaymakam Filibeli Hüseyin’in ve Şehit Piyade Üsteğmen Erzurumlu Mehmet Seyfettin’in ailelerine maaş bağlamıştı. (BCA, 030.11.1, 12.14.14; BCA, 030.11.1, 13.20.17)
M. Zeki Dündaralp, 1896 yılında Arapkir’de doğmuştu. Jandarma Çavuşu Kanber Ağa’nın oğluydu. İstanbul Erkek Öğretmen Okulu’nu bitirdikten sonra doğu illerinde öğretmenlik yapmıştı. 1921 yılında Diyarbakır’ın Maden ilçesinde çalışırken oğlu Necati dünyaya gelmişti. Daha sonra Çapakçur (Bingöl) Başmuallimliğine (Başöğretmenliğine) tayin edilmişti. Başöğretmen olduğu zaman okulda büyük bir yenilik yapmıştı. Okulun araç gereçlerini kendisi sağlamış ve sıralarını da bizzat kendisi üretmişti.
M. Zeki Dündaralp, Cumhuriyet’e ve Atatürk’e yürekten bağlı idealist bir öğretmendi. Bu nedenle eski Türk büyüklerinden “Dündaralp” adını da kullanmaya başlamıştı.
Bingöl Merkez İlkokulu Başöğretmeni M. Zeki Dündaralp, Bingöl ileri gelenleriyle bir araya gelmiş, çeşitli toplantılarına katılmıştı. Cumhuriyet’in henüz 2 yaşına bile basmadığı o günlerde, bölgede, Cumhuriyet ve Mustafa Kemal karşıtı bir isyan hazırlığı olduğunu görmüştü. Bunun üzerine hemen harekete geçip bir zabıt (tutanak) hazırlayarak sorumlulara imzalatmaya çalışmıştı. Ama söz konusu tutanağı kendisi ve eski Genç Milletvekili Hamdi (Yılmaz) dışında kimse imzalamamıştı.
Bingöl merkezde öğretmenlik yapan Mehmet Zeki Dündaralp’in, Şeyh Sait İsyanı’ndan birkaç ay önce, bölgedeki Kürtçülük faaliyetlerini fark ederek 26 Ekim 1924’te tuttuğu zabıt varakası, 3 Kasım 1924’te eski Genç Milletvekili Hamdi Bey’in ihbar mektubu ile hükümete bildirildi. Dündaralp’in bu ilk ihbar tutanağında “Kürtçülük” yapan Hacı Mehmet adlı birinin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal’in haccı kaldırdığı ve İslamiyet’e zarar verdiği yönünde propaganda yaptığı belirtilmişti.
İçişleri Bakanlığı’na sunulan bu rapor nedeniyle Bingöl Kaymakamı Hüseyin Hilmi Bey olayı soruşturmaya başladı. Fakat Hacı Mehmet kendisini destekleyen şahitler buldu ve suçlamaları reddetti. Bunun üzerine Bingöl Kaymakamı Hüseyin Hilmi Bey, “asılsız ihbar suçlamasıyla” Mehmet Zeki Dündaralp öğretmen hakkında soruşturma başlattı. Genç Valisi İsmail Hakkı Bey de Mehmet Zeki Dündaralp’i 6 Ocak 1925’te görevden aldı.
Bunun üzerine Dündaralp, eski Genç Milletvekili Hamdi Bey’in önerisiyle 6 Ocak 1925’te hem Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa’ya hem de İçişleri Bakanlığı’na telgraf göndererek bir kere daha isyan hazırlıklarını ihbar etti.
İçişleri Bakanlığı, konunun Genç Valiliği tarafından araştırılmasını istedi. Genç Valisi, yaptığı incelemeler sonunda, 13 Ocak 1925’te İçişleri Bakanlığı’na yazdığı yazıda Dündaralp ve Hamdi Bey’in ihbarlarının asılsız olduğunu belirterek adı geçen şahısların Bitlis Askeri Mahkemesi’ne sevk edilmelerini önerdi. Bunun üzerine Dündaralp, Mustafa Kemal Paşa’ya bir telgraf çekerek ifadesinin Ankara’da alınmasını istedi.
Dündaralp, 15 Ocak 1925 tarihli üçüncü telgrafında bir kere daha isyan hazırlıklarından söz etti. Dündaralp bu sefer de kendisinin yerine öğretmenliğe atanan Sıddık (Sıtkı) adlı kişinin casus olduğunu, Bingöl’de Kürtçü bir cemiyet kurulduğunu ve valinin bu olup bitenlere karşı sessiz kaldığını belirterek olası bir isyandan söz ediyordu.
Bu sırada, asılsız ihbarda bulunmak suçlamasıyla mahkemeye sevk edilen Dündaralp, Bingöl’den kaçıp Lice’deki eniştesi (Lice Ziraat Bankası memuru) Abdülgani Bey’in yanına sığındı. Gıyaben yapılan yargılama sonunda üç ay hapisle ve para cezasıyla cezalandırıldı. (Bu karardan üç gün sonra, 13 Şubat 1925’te Şeyh Sait’in isyanı patlak verdi.)
Şeyh Sait İsyanı başladığında Lice’de bulunan M. Zeki Dündaralp, 10 Mart 1925 tarihinde bulunduğu evi basan isyancılar tarafından vahşice katledildi. Lice mezarlığında toprağa verildi.
Dönemin gazetelerinden birinin anlatımıyla M. Zeki Dündaralp, “Abdülgani Efendi’nin evinden alınarak Şaki Yusuf Perişan ve hempası tarafından sokakta şehit edilmiştir. Ailesi ve küçük çocuğu bu katliama şahitlik etmişlerdir.”
Naşit Hakkı (Uluğ), 17 Mayıs 1925 tarihli Vakit gazetesinde, “Sureti Mahsusada Diyarbakır’a Gönderdiğimiz Muhabirimizin Mektupları - Çapakçur Telgrafhanesinde Boğulan Esrar” başlıklı haberinde Mehmet Zeki Dündaralp öğretmenin şehit edilişini şöyle anlatmıştı:
“Bir muallim, isyanı vukuundan üç ay evvel haber verdiği için bir yalanla mahkûm edilmişti. İsyanın zuhurundan sonra ise Şeyh Sait’in emriyle şehit edildi.”
“Asiler Lice’ye gelince genç muallimin Kale Mahallesi’ndeki evine gidiyorlar. Kendisini aşağı indirip kapısının önünde öldürüyorlar, sokaklarda sürüklüyorlar. Melun şeyhin fetvasıyla dinsiz addedilen vatanperver ve Şeyh’ten (Şeyh Sait’ten) bin defa daha dindar zavallı genç muallimin cesedini günlerce sokaklarda köpeklere yediriyorlar. İşte artık ebediyen hayata veda etmiş bulunan genç muallimin hatırası, hikâyesi,” (Vakit, 17 Mayıs 1925, s.2)
“Sureti Mahsusada Diyarbakır’a Gönderdiğimiz Muhabirimizin Mektupları - Çapakçur Telgrafhanesinde Boğulan Esrar” (Vakit, 17 Mayıs 1925, s.2)
M. Zeki Dündaralp’in katledilişiyle ilgili birbiriyle çelişen görüşler de var. Cemal Türkmen, “Bir Başka Kubilay: Mehmet Zeki Dündaralp” başlıklı yazısında bu görüşleri şöyle aktarıyor: “Yazar Behçet Cemal’e göre, ayaklanmayı haber veren Mehmet Zeki Dündardalp ayaklanmacılar tarafından cezaevinde öldürülüyor. Genç Valisi İsmail Hakkı Bey’e göre isyan sırasında evinden çıkarken bir suçtan dolayı aranmakta olan Galip Ağa sanılarak öldürülüyor. Mehmet Zeki Bey’in eşinin Kubilay’ın eşine, eniştesi Gani Bey’in Millî Eğitim Bakanlığı’na yazdığı mektuplara ve olay sırasında Lice Askerlik Şubesi’nde görevli olan Tahsin Cahit (Çubukçu)’in tanıklığına göre Dündaralp, elebaşılığını Perişanoğlu Yusuf’un Mustafa’nın yaptığı isyancı grup tarafından taş ve sopalarla dövülerek, kurşunlanarak ve at kuyruğunda sokaklarda sürüklenerek öldürülüyor.” Ayrıca Türkmen, adı geçen yazısında, M. Zeki Dündaralp’ın, 23 Nisan 1925’te şehit edildiğini belirtiyor.
M. Zeki Dündaralp öğretmenin ihbarlarını dikkate almayan Bingöl Kaymakamı Hüseyin Hilmi Bey ve Genç Valisi İsmail Hakkı Bey, Şeyh Sait Davasında İstiklal Mahkemesi’nde yargılandılar. Kaymakam Hüseyin Hilmi Bey idama mahkûm edildi. Ancak daha önceki vatan hizmetleri dikkate alınarak idam cezası, 15 yıl kürek cezasına çevrildi. Genç Valisi İsmail Hakkı Bey ise görevi suiistimal suçundan bir yıl hapse mahkûm edilerek devlet görevinden uzaklaştırıldı. Mehmet Zeki Dündaralp öğretmene üç ay hapis cezası veren hâkim Ali Rıza Efendi ise sınır dışı edildi. (Bkz. Şark İstiklal Mahkemesi (Kararlar ve Mahkeme Zabıtları), s.83)
Mehmet Zeki Dündaralp, şehit edilmesinden sonra belli bir süre çeşitli kurumlar tarafından anıldı. Örneğin, 1934 yılında Diyarbakır Halkevi, 20 kişilik bir heyetle Lice’ye giderek şehit öğretmeni mezarı başında anmıştı.
Basına yansıdığı şekliyle Diyarbakır Halkevi Başkanı Tahsin Cahit Bey’in başkanlığında 20 kişilik bir heyet, önce otomobille Lice’ye gitmiş, oradan Kaymakam Mehmet Celal Bey ve Lice halkıyla beraber Şehit Öğretmen M. Zeki Dündaralp’in mezarına geçmişti. Tahsin Cahit Bey şehit öğretmenin mezarı başında kısa ve duygulu bir konuşma yapmıştı. Ayrıca Lice Meclisi Üyesi Musa Bey de bir konuşma yapmıştı. Konuşmalardan sonra Şehit Öğretmen Mehmet Zeki Dündaralp’in mezarına güzel bir çelenk konulmuştu. (Halkın Sesi, 19 Temmuz 1934, s. 1; Akşam, 6 Ağustos 1934, s.1; Milliyet, 9 Ağustos 1934, s.6)
Akşam, 6 Ağustos 1934, s.1.
Milliyet, 9 Ağustos 1934, s.6.
1930 yılında Kubilay şehit edildikten sonra yapılan anmalarda belli bir süre Şehit Öğretmen Mehmet Zeki Dündaralp de anıldı. Ancak daha sonra -nedendir bilinmez- unutuldu.
Şeyh Sait İsyanı sırasında isyancıların “öldürdüğü ve yaraladığı birçok suçsuz asker, subay ve vatandaşın” ve Şehit Öğretmen Mehmet Zeki Dündaralp’ın anısına saygıyla…
Kaynaklar
“Diyarbekir’de Şehit Muallim Dündar Alp Bey’e Merasim”, Halkın Sesi, 19 Temmuz 1934, s. 1.
“Muallim Zeki Dündar Alp”, Akşam, 6 Ağustos 1934, s.1.
“Şehit Muallimin Mezarında”, Milliyet, 9 Ağustos 1934, s.6.
Cemal Türkmen, “Bir Başka Kubilay: Mehmet Zeki Dündaralp”, Aydınlık, 23 Aralık 2020. https: //www.aydinlik.com.tr/haber/bir-baska-kubilay-mehmet-zeki-dundaralp-226621
Eyüp Ertüren- Abdülhakim Koçin, Şark İstiklal Mahkemesi, Ankara 2020.
Eyüp Ertüren, Şark İstiklal Mahkemesi: Şeyh Sait İsyanı, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Mayıs 2018.
Naşit Hakkı (Uluğ), “Sureti Mahsusada Diyarbakır’a Gönderdiğimiz Muhabirimizin Mektupları-Çapakçur Telgrafhanesinde Boğulan Esrar”, Vakit, 17 Mayıs 1925, s.2.
Sinan Meydan, “Şeyh Sait İsyanı”, Cumhuriyet, 12 Şubat 2025.
Şark İstiklal Mahkemesi (Kararlar ve Mahkeme Zabıtları), TBMM Basımevi, Ankara, 2016.
ÜYE YORUMLARI
Yorum YapFacebook Yorumları
