Tek hane hayal: Yoksulu GETAD’la yönetmek

Çiğdem Toker; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın sorumluluğunda yürütülmesi planlanan ve şu sıra Hazine ve Maliye Bakanlığı ile birlikte üzerinde çalışılan bu düzenlemenin TBMM tatile girmeden getirilmesi bekleniyor.

GETAD’ın “vatandaşlık maaşı” diye anılması; yine bu iktidarın yıllar önce sosyal güvenlik sistemindeki “reform”uyla yol açtığı en düşük emekli maaşı sorununu çözme iddiasından da kaynaklanıyor.

Ancak sistemin “takviye” karakteri, kesin bir çözüm değil, olsa olsa ağır etkiyi hafifletmeyi öngörebilir. Öte yandan, yapılacak ödemelerin kesin bir standardı olmayacağı da şimdiden konuşuluyor. Asgari geçim düzeyi, bölgesel geçim endeksine göre esnek nitelik taşıyan, hane gelir matrisleri oluşturulacak. Buna göre de farklı ihtiyaç alanlarında (gıda, kira, ısınma) hanelere destekler sağlanacak.

2026 yılı bütçe görüşmeleri sırasında, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’ın tartışmaya açtığı GETAD’ın, bu sene pilot uygulama ile başlayacağı duyurulmuştu.

* * *

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in yürüttüğü ve bir ayağı ücretlerin baskılanmasına dayanan programın başarısızlığı, toplumun her kesimiyle birlikte, iktidar içinde de hoşnutsuzlukları çoğalttı.

Konu, geçen hafta sonu düzenlenen AKP’nin Sapanca Kampı’nda gündeme geldi. Pek fazla sokağa çıkamayan partililer, vatandaşını içinde bulunduğu durumu ölçebildikleri kadarıyla, yöneticilere aktardı.

Şimşek de kendisine yöneltilen sorulara yanıtlar verdi. Dar gelirli vatandaşlar ile emeklilerin alım gücünü desteklemek amacıyla GETAD sisteminin hane gelirini güvenceye alacağını anlattı.

Mali kaynak belli değil
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın sorumluluğunda yürütülmesi planlanan ve şu sıra Hazine ve Maliye Bakanlığı ile birlikte üzerinde çalışılan bu düzenlemenin TBMM tatile girmeden getirilmesi bekleniyor.

Bu süre zarfında da “asgari hane gelir eşiği” çalışmalarında mesafe alınacağı belirtiliyor. Asgari hane gelir eşiği henüz hesaplanmadığı için, yeni sistemin gereksindiği mali kaynak da henüz hesaplanmış değil.

Öte yandan GETAD desteklerinin, ülke genelinde standart değil koşullara  ve özgün durumlara, ihtiyaçlara göre değişeceği belirtiliyor. GETAD’dan yararlanabilecek hane ve yurttaşların sayısının ancak sonbaharda netleşeceği de yetkililerce ifade ediliyor.

Sorun 2008’e uzanıyor
Hazırlıkların sürdüğü GETAD yani Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi, ilk bilgilere bakıldığında; Batı ülkelerinde “garantili minimum gelir” modeline benzediği görülüyor.

Avrupa’daki uygulamalar; hane gelirlerinin, belli bir düzeyin altına düşmesi durumunda aradaki farkın devlet eliyle kapatılması esasına dayanıyor. Bu yolla temel yaşam ihtiyaçlarının, insan onuruna yaraşır biçimde karşılanması hedefleniyor.

Başka ülkelerde de koşullu nakit transferi programları, çekle ya da değişik isimler altında gelir takviyeleri uygulanıyor.

Türkiye’de en düşük emekli maaşı sorununun öne çıkması, bu sorunun yıllardır kalıcı çözüm yerine her sene yenilenen yasalarla geçici müdahale yöntemlerinden bir türlü vazgeçilmeyişinden kaynaklanıyor. Sosyal güvenlik mevzuatında maaş sistemi ile iktidarın uygulamaları birbiriyle çelişiyor. Bu kronik sorunun temelleri de 2008 yılındaki aylık bağlama oranlarının düşürülmesine kadar gidiyor.

Aylık bağlama oranlarını yükseltmek, kök maaşları arttırmak yerine, Hazine destekli geçici yöntemler sorunu çözmediği için, sık sık yasal düzenleme çıkarılıyor.

Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi GETAD’ın, nasıl bir mali ve sosyal mimariyle hazırlanıp uygulanacağı büyük önem taşıyor.

Kamu Özel İşbirliği projeleri yürütülürken; şirketler lehine neredeyse kanun gibi dikkate alınan Uygulama Sözleşmeleri’nin bağlayıcılığı kadar, o metinlerdeki gelir garantileri kadar sağlam bir mali zemine oturup oturmayacağını göreceğiz.

Kesin olan ise bittiğinde lütuf misali “müjde” gibi tanıtılacak bu sistemi bekleyen milyonlarca vatandaş açısından, yoksunluklar içinde geçirilen bir tek günün dahi yaşamsal önem taşıdığı.