Acele kamulaştırma tamam: Nadir Toprak Elementleri için sırada büyük ihaleler var

Çiğdem Toker; Bu yöntem “acele” olduğu ve Cumhurbaşkanı’na geniş takdir yetkisi tanıdığı için, mülkiyetin devri beklenmeden kamu ihalelerinin açılabileceği savunuluyor.

694 milyon ton cevher potansiyeli olduğu iddiasıyla, üç buçuk yıl önce Eskişehir Beylikova’da pilot tesisi açılan Nadir Toprak Elementleri (NTE) yatırımında ikinci adım; devasa ölçekli bir acele kamulaştırma kararıyla geldi.

Nadir Toprak Elementleri, NTE’nin savunma sanayinin yanı sıra, akıllı telefon, bilgisayar, elektrikli araç üretiminde de kullanılan kritik ve stratejik öneme sahip bir hammadde olarak, uluslararası ilişkilerde giderek artan tayin edici bir rol oynadığını anımsatalım.

Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü; stratejik öneme sahip toryum, barit ve floreti içeren NTE ruhsat sahasında, 2023 yılı Nisan ayından bu yana ar-ge çalışması yapıyordu.

Çalışmalar pilot tesiste sürerken, şimdi de yaklaşık 265 hektar (2 milyon 650) metrekare) alan için acele kamulaştırma kararı alındı.

31 Ağustos’ta yayımlanan ve 258 taşınmazı içine alan kararın altında Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın imzası var. Acele kamulaştırmaya konu taşınmazlar, Beylikova’nın yanı sıra, Eskişehir’in Sivrihisar ilçesinde de yer alıyor. Bu saha, dünyada Çin’den sonra NTE açısından tek bir noktada bu kadar büyük ölçekli cevherin olduğu ikinci bölge olarak anılıyor.

Ancak 694 milyon ton cevher rezervinin tartışmalı bir veri olduğu da belirtiliyor. Geçen yıl sonunda TMMOB Maden Mühendisleri Odası’nın düzenlediği Stratejik Madenler Çalıştayı’nda NTE’lere yönelik sürecin yeterince şeffaf yürütülmediği gündeme gelmişti.

Hangi tesisler yapılacak?

Resmi Gazete’de 31 Ağustos’ta yayımlanan acele kamulaştırma kararına duyulan gerek; üretim için inşası zorunlu tesislerle açıklanıyor. Karar’a göre NTE üretimi için yapılacak tesisler şunlar:

- Açık ocak proje alanları

- Bağlantı yolları

- Tüvenan cevher ve düşük tenörlü cevher stok alanları

- Atık barajı

- Endüstriyel üretim tesisleri

- Diğer yardımcı tesisler

- Altyapı tesisleri ve idari bina yerleşim alanları

Sırada büyük kamu ihaleleri

Cumhurbaşkanı Kararı’nda sıralanan bu tesisler; acele kamulaştırma işlemleri süreciyle birlikte yeni ve büyük kamu ihalelerinin de gündemde olması demek. Acele Kamulaştırma işlemini Eti Maden İşletmeleri yapacak. Yasa uyarınca, Eti Maden’in mahkemeye başvurusuyla bedel tespiti ve acele el koyma davalarının açılması gerekiyor. Normal koşullarda, mülkiyet sorunu çözülmeden kamu ihalesine çıkılmaması gerekiyor. Ancak bu yöntem “acele” olduğu ve Cumhurbaşkanı’na geniş takdir yetkisi tanıdığı için, mülkiyetin devri beklenmeden kamu ihalelerinin açılabileceği savunuluyor. Mahkemenin el koyma kararı vermesiyle birlikte, Cumhurbaşkanı kararındaki tesisler için ihale açılabileceği hatta müteahhit şirkete yer teslimi bile yapılabileceği belirtiliyor.

Üç proje için 600 milyon dolar

NTE yatırımları için ayrılan kaynak kamuoyuna açıklanmış değil. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslar Bayraktar daha önce Eskişehir’e yönelik yatırımlarla ilgili açıklama yapmış ve Beylikova NTE yatırımının da yer aldığı üç proje için (Lityum Karbonat, Penta 6 diğer ikisi) 600 milyon dolarlık yatırım yapılacağını söylemişti.

“Gizli anlaşma yok”

Eskişehir’deki NTE yatırımı konusu, TBMM’de gündeme gelmiş, Eti Maden İşleri Genel Müdürlüğü hesaplarının denetlendiği KİT Komisyonu’nda tartışılmıştı. Zonguldak Milletvekili Deniz Yavuzyılmaz’ın “Siz, Çin'e dünyanın tek alanda bulunan, en büyük ikinci nadir toprak elementleri rezervini adeta altın tepside sunuyorsunuz. Bu nadir toprak elementleri, altından, elmastan da kıymetli" sözlerine karşılık, Eti Maden Genel Müdürlüğü Yönetim Kurulu Başkanı ve Genel Müdürü Yalçın Aydın, "Eti Maden ile Çin madencilik şirketi arasında gizli bir anlaşmamız yoktur. Siyasi bir kimliğe sahip değiliz" yanıtını vermişti.